Rešenjem Višeg suda u Prokuplju Gž 1670/22 od 19.01.2023. godine, odbijena je, kao neosnovana žalba predlagača i potvrđeno prvostepeno rešenje u stavu prvom, drugom i petom izreke.

Protiv pravnosnažnog rešenja donetog u drugom stepenu, predlagač je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava, sa pozivom na odredbu člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Prema članu 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 72/11, 55/14, 87/18, 18/20), revizija je izuzetno dozvoljena zbog pogrešne primene materijalnog i protiv drugostepene presude koja se ne bi mogla pobijati revizijom, ako postoji potreba da se razmotre pravna pitanja od opšteg interesa ili u interesu ravnopravnosti građana, ujednači sudska praksa ili da novo tumačenje prava. Stavom drugim tog člana propisano je da ocenu dozvoljenosti i osnovanosti posebne revizije daje Vrhovni sud u veću sastavljenom od pet sudija. Navedena odredba se na osnovu člana 420. stav 6. istog Zakona shodno primenjuje u postupku po reviziji protiv rešenja kojim se pravosnažno okončava postupak, a na osnovu člana 30. stav 2. Zakona o vanparničnom postupku ista se shodno primenjuje i u vanparničnom postupku.

Po oceni Vrhovnog suda, posebna revizija predlagača u ovoj pravnoj stvari je dozvoljena. Navodi revizije i priložene sudske odluke ukazuju na različito potupanje sudova u postupcima određivanja naknade za eksproprisano zemljište, u situaciji kada je planskim aktom koji je stupio na snagu pre donošenja rešenja o eksproprijaciji izvršena promena namene poljoprivrednog u građevinsko zemljište. Zbog toga postoji potreba da se u ovom slučaju odlučuje o posebnoj reviziji radi ujednačavanja sudske prakse, pa je zato i odlučeno kao u prvom stavu izreke.

Ispitujući pobijano rešenje na osnovu člana 408. Zakona o parničnom postupku, u vezi sa članom 30. stav 2. Zakona o vanparničnom postupku Vrhovni sud je utvrdio da je revizija predlagača osnovana.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, pravnosnažnim rešenjem od 15.04.2021. godine eksproprisane su katastarske parcele sa voćnim zasadima, građevinskim objektima i pomoćnim objektima i to kp br. 506/1 – livada 3. klase, površine 45 a 62 m2, kp br. 506/2 – zemljište pod zgradom i drugim objektom, površine 46 m2, livada 5. klase, površine 1519 m2, ukupne površine 1565 m2, kp br. 506/4 – njiva 4. klase, površine 18 a i 67 m2, kp br. 506/10 – livada 5. klase, površine 6 a 55 m2 i kp br. 507 – livada 5. klase, površine 17 a 29 m2, upisane u list nepokretnosti broj 244 KO ..., u vlasništvu predlagača. Eksproprijacija je izvršena radi izgradnje autoputa E-80 deonica Niš-Merdare. Tržišna vrednost eksproprisanih parcela kao poljoprivrednog zemljišta iznosi 300,00 dinara po m2, ukupno 3.633.000,00 dinara.

Polazeći od tako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su primenom člana 41. stav 2. i člana 42. stav 1. Zakona o eksproprijaciji odredili naknadu za eksproprisano poljoprivredno zemljište, u visini njegove tržišne vrednosti utvrđene veštačenjem. Sudovi su odbili zahtev predlagača da naknadu za eksproprisane parcele odrede u visini tržišne vrednosti građevinskog zemljišta, sa obrazloženjem da su vezani pravosnažnim rešenjem o eksproprijaciji i da je za određivanje naknade odlučna činjenica status zemljišta u vreme eksproprijacije, a ne namena za koju je eksproprisano, kao i da promene statusa zemljišta nakon eksproprijacije nisu od značaja.

Po oceni Vrhovnog suda, osnovano se revizijom predlagača ukazuje da su nižestepeni sudovi u ovoj pravnoj stvari pogrešno primenili materijalno pravo.

Odredbom člana 42. stav 1. Zakona o eksproprijaciji propisano je da se naknada za eksproprisano poljoprivredno i građevinsko zemljište određuje u novcu, prema tržišnoj ceni takvog zemljišta, ako zakonom nije drugačije propisano. Zato je određivanje vrste eksproprisanog zemljišta od pravnog značaja za ispunjenje zakonske obaveze iz navedene zakonske odredbe, jer se naknada u novcu određuje i za poljoprivredno i za građevinsko zemljište prema njegovoj tržišnoj ceni, ali i ustavne obaveze iz člana 58. stav 2. Ustava Republike Srbije jer pravo svojine može biti ograničeno samo u javnom interesu, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Dakle, materijalna pretpostavka za ostvarenje naknade, koja ne može biti niža od tržišne je tretiranje ekspropisanog zemljišta u skladu sa njegovim stvarnim statusom od strane nadležnih organa, zato što od toga zavisi i visina naknade.

Izloženo stanovište sudova je pravilno kada je promena namene zemljišta nastala nakon pravosnažnosti rešenja o eksproprijaciji, ali nije prihvatljivo kada je do iste došlo pre donošenja tog rešenja. Pravosnažnim rešenjem od 15.04.2021. godine predmetne parcele su eksproprisane radi izgradnje autoputa E 80, deonica Niš - Merdare. Pre donošenja tog rešenja, doneta je Uredba o utvrđivanju prostornog plana područja posebne namene infrastrukturnog koridora autoputa E 80, deonica Niš-Merdare („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 102/17, 55/19 i 62/19) a, pravni osnov za donošenje navedenog plana bio je Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik Republike Srbije“ broj 72/09 sa kasnijim izmenama i dopunama). Pravna dejstva obuhvata određenog zemljišta planskim dokumentom propisana su odredbama navedenog zakona. Tim zakonom, pored ostalog, propisano je: da je građevinsko zemljište ono zemljište koje je određeno zakonom ili planskim dokumentom za izgradnju i korišćenje objekata, kao i zemljište na kojem su izgrađeni objekti u skladu sa zakonom (član 82); stupanjem na snagu planskog dokumenta kojim je promenjena namena zemljišta u građevinsko zemljište, vlasnici tog zemljišta stiču prava i obaveze propisane tim zakonom i podzakonskim aktima donetim na osnovu zakona, bez obzira na činjenicu što organ nadležan za upis na nepokretnostima i pravima na njima nije sproveo promenu u javnoj knjizi o evidenciji nepokretnosti i prava (član 83. stav 2.); da od dana stupanja na snagu planskog dokumenta, kojim je izvršena promena namene poljoprivrednog zemljišta u građevinsko zemljište, vlasnik takvog zemljišta ostvaruje sva prava vlasnika građevinskog zemljišta, u skladu sa tim zakonom (član 88. stav 9.).

Sledstveno izloženom, stupanjem na snagu planskog akta pre donošenja rešenja o eksproprijaciji vrši se promena namene zemljišta i od tog dana vlasnik ostvaruje sva prava vlasnika zemljišta kome je promenjena namena u građevinsko, što znači da ima pravo na naknadu za eksproprisano zemljište prema tržišnoj ceni građevinskog zemljišta, bez obzira na to što organ nadležan za upis nepokretnosti i prava nad njima nije sproveo promenu u katastru nepokretnosti.

O svemu tome nižestepeni sudovi nisu vodili računa pogrešno zaključujući da u konkretnom slučaju rešenje o eksproprijaciji određuje karakter eksproprisanog zemljišta i odbijaju da utvrde njegovu stvarnu tržišnu vrednost. Usled neprimenjivanja navedenih zakonskih odredbi činjenično stanje nije u potpunosti utvrđeno (visina novčane naknade), zbog čega su nižestepena rešenja, u navedenom delu, morala biti ukinuta i predmet vraćen prvostepenom sudu na ponovni postupak.

Ukinuta je i odluka o troškovima postupka jer ista zavisi od konačnog ishoda postupka.

U ponovnom postupku prvostepeni sud će, imajući izloženo u vidu, odrediti novčanu naknadu za eksproprisano zemljište prema njegovom stvarnom statusu u vreme eksproprijacije a ne onom sa kojom je upisano u katastru nepokretnosti.

Iz navedenih razloga, na osnovu člana 416. stav 2. Zakona o parničnom postupku u vezi člana 30. stav 2. Zakona o vanparničnom postupku, odlučeno je kao u drugom stavu izreke.

Predsednik veća – sudija

Dragana Marinković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković