Rešenjem Višeg suda u Beogradu Gž 15087/22 od 19.01.2023. godine, odbijene su kao neosnovane žalbe protivnika predlagača i potvrđeno prvostepeno rešenje.

Protiv pravnosnažnog rešenja donetog u drugom stepenu protivnici predlagača su blagovremeno izjavili reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Predlagači su dali odgovor na revizije protivnika predlagača, sa zahtevom za naknadu troškova odgovora na reviziju.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu odluku na osnovu člana 408. u vezi člana 420. stavovi 1. i 6. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik RS“, broj 72/11 ... 10/23) i člana 30. stav 2. Zakona o vanparničnom postupku – ZVP („Službeni glasnik SRS“, br.25/82, 48/88 i „Službeni glasnik RS“, br.46/95...14/22) i utvrdio da su revizije osnovane.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, rešenjem Odeljenja za privredu i finansije SO Zvezdara br. 16511 od 25.06.1965. godine o oduzimanju građevinskog nacionalizovanog zemljišta ranijih sopstvenika u KO Veliki Mokri Lug, uz naknadu, oduzeta je iz poseda iz poseda DD, pravnog prethodnika predlagača, kat. parcela ..., .., .., površine 7336m2, upisana u zk ul .. KO Veliki Mokri Lug, u korist Opštine Zvezdara kao korisnika, ovde protivnika predlagača prvog reda, radi izgradnje porodičnih stambenih zgrada u ovom naselju, odnosno ustupljena na bespovratno korišćenje. Nakon smrti pravnog prethodnika predlagača (...1998. godine), za njegove zakonske naslednike oglašeni su: predlagač AA (ćerka), sada pok. ĐĐ (sin), za čije naslednike su oglašeni predlagači VV i BB, i predlagač GG (ćerka). Pravnom prethodniku predlagača, a ni predlagačima nije isplaćena naknada za oduzete nepokretnosti koje predstavljaju građevinsko zemljište. Predlagači nisu podneli Agenciji za restituciju zahtev za vraćanje oduzete imovine i obeštećenju po Zakonu o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju.

Usled više parcelacija kat. parcela koja je bila predmet oduzimanja pravnom prethodniku predlagača je bila predmet menjanja i spajanja (usled čega su nastajale nove kat. parcele). U periodu od 1940. do 1962. godine, matična kat. parcela ... (površine 7336m2) cepana je na tri kat. parcele: ... (površine 5036 m2), .../2 (površine 2070 m2) i .../3 (površine 230 m2), prema kojem stanju je doneto rešenje Odeljenja za privredu i finansije SO Zvezdara br. 16511 od 25.06.1965. godine. Daljom parcelacijom 1964. godine, nastala je kat. parcela ... (površine 4656 m2) od više parcela, između ostalih, i od kat. parcele .../2 (površine 2070m2). Izradom digitalnog plana KO Veliki Mokri Lug 2011. godine, nastale su sada postojeće kat. parcele ... (površine 4969 m2) i ... (površine 3419 m2), zbog tačnog metoda računanja površina (za koje predlagači traže isplatu naknade).

Visina naknade je utvrđena na osnovu procene Poreske uprave od 03.12.2018. godine, iskaza predstavnika PU i iz nalaza i mišljenja sudskog veštaka građevinske struke Zorana Lekića od 07.05.2018. godine, više izjašnjenja sudskog veštaka i iskaza sudskog veštaka, koje su nižestepeni sudovi prihvatili. Predmetno zemljište predstavlja građevinsko zemljište površine ukupno 7336 m2, uz pojašnjenje da kat. parcela ... (nastala spajanjem kat. parcela ..., .. i ..) koja prema sajtu RGZ (javni uvid) ima površinu od 4996m2, ima stvarnu površinu od 4969 m2, tako da razlika iznosi 27 m2, dok kat. parcela ... ima površinu od 2340 m2. Tržišna vrednost kat. parcele ... procenjena je na 75 evra/m2, što za površinu od 4996 m2 iznosi 372.675,00 evra, odnosno 44.173.570,35 dinara, umanjeno za tržišnu vrednost razlike površine od 27 m2 (238.728,30 dinara), daje iznos od 43.934.842,05 dinara, dok tržišna vrednost kat. parcele ... iznosi 55 evra/m2, što za površinu od 2340m2 iznosi 188.045,00 evra, odnosno 15.172.507,35 dinara, ukupno 59.346.077,70 dinara (sve primenom zvaničnog srednjeg kursa NBS na dan izjašnjenja veštaka 17.06.2019. godine od 117,8905 dinara).

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja nižestepeni sudovi su zaključili da su ispunjeni uslovi za pružanje tražene pravne zaštite predlagačima, s pozivom na članove 41. stav 2. i 42. Zakona o eksproprijacij. Ocenili su kao neosnovan prigovor nedostatka pasivne legitimacije na strani protivnika predlagač, jer oduzeto zemljište pravnom prethodniku predlagača privedeno nameni. Prilikom odlučivanja imali su u vidu da predlagači nisu podneli Agenciji za restituciju zahtev za vraćanje oduzete imovine i obeštećenje po Zakonu o vraćanju izuzete imovine i obeštećenju, smatrajući da to nije od uticaja na drugačiju odluku, jer taj Zakon ne propisuje ograničenje u ostvarivanju prava primenom odredbi Zakona o eksproprijaciji.

Po oceni Vrhovnog suda, osnovano se revizijama protivnika predlagača ukazuje da je pobijanom odlukom na pravilno utvrđeno činjenično stanje pogrešno primenjeno materijalno pravo.

U konkretnom slučaju, nižestepeni sudovi su svoje odluke zasnovali na stavu da je rešenjem Odeljenja za privredu i finansije SO Zvezdara br. 16511 od 25.06.1965. godine pravnom prethodniku predlagača predmetno zemljište oduzeto, bez isplaćene naknade, a ne nacionalizovano, pa je trenutkom oduzimanja imovine pravni prethodnik predlagača stekao pravo na pravičnu naknadu po odredbama Zakona o eksproprijaciji u iznosu utvrđenom veštačenjem prema stanju stvari u vreme kada je izvršena eksproprijacija, a po cenama važećim u vreme presuđenja (član 42. Zakona o eksproprijaciji).

Međutim, suprotno ovakvom zaključku nižestepenih sudova, rešenje nadležnog organa SO Zvezdara od 25.06.1965. godine oduzimanju zemljišta pravnom prethodniku predlagača, doneto je na osnovu članova 38., 40. i 41. Zakona o nacionalizaciji i člana 38. Zakona o izmenama i dopunama Zakonama o prometu zemljišta i zgrada, što su nižestepeni sudovi zanemarili prilikom odlučivanja o zahtevu predlagača.

Zakonom o nacionalizaciji („Službeni list FNRJ“, br.52/58), na koji se poziva predmetno rešenje organa uprave od 25.06.1965. godine, članom 38. stav 1. propisano je da građevinsko neizgrađeno zemljište koje je nacionalizovano ostaje u posedu ranijeg sopstvenika sve dok ga on na osnovu rešenja opštinskog narodnog odbora ne preda u posed opštini ili drugom licu, radi izgradnje zgrade ili drugog objekta ili radi izvođenja drugih radova; a stavom 2. da se predaja zemljišta u posed opštini ili drugom korisniku ne može izvršiti pre nego što je korisniku to potrebno radi izvođenja građevinskih ili drugih radova kojima se zemljište privodi namenjenoj svrsi. Čanom 40. stav 1., propisano je da na zahtev ranijeg sopstvenika nacionalizovanog građevinskog neizgrađenog zemljišta opštinski narodni odbor daće mu to zemljište na korišćenje radi podizanja porodične stambene zgrade, ako se prema urbanističkom planu ili odluci narodnog odbora koja taj plan zamenjuje može na tom zemljištu podići takva zgrada. Stavom 2. istog člana propisano je, da zahtev po prethodnom stavu raniji sopstvenik može podneti u roku koji odredi opštinski narodni odbor za pojedina područja užeg građevinskog rejona. Raniji sopstvenik dužan je u roku od tri godine od dana dostave rešenja opštinskog narodnog odbora o davanju zemljišta na korišćenje podići na tom zemljištu zgradu koja ispunjava uslove određene građevinskim propisima i urbanističkim planom ili odlukom narodnog odbora koja taj plan zamenjuje (stav 4.) Ako ne postupi po odredbi prethodnog stava, raniji sopstvenik gubi pravo korišćenja građevinskog zemljišta na kome je bio dužan podići zgradu (stav 5.). Članom 41. stav 1., propisano je da građanin ili pravno lice kome opštinski narodni odbor da na korišćenje nacionalizovano građevinsko neizgrađeno zemljište radi podizanja zgrade ili drugog objekta, dužan je platiti za to korišćenje najmanje onoliko koliko se plaća ranijem sopstveniku na ime naknade za nacionalizovano zemljište.

Zakonom o prometu zemljišta i zgrada („Službeni list FNRJ“, br.26/54 i 53/62), na koji se poziva predmetno rešenje od 25.06.1965. godine, članom 43. propisano je da narodni odbor sreza može građevinsko zemljište u društvenoj svojini dati na trajno korišćenje pojedincu radi podizanja stambene zgrade sa najviše dva stana, kao i društvenoj organizaciji i udruženju radi podizanja zgrade za njihove potrebe. Članom 45. stav 1., propisano je da narodni odbor sreza može poljoprivredno zemljište u društvenoj svojini dati bez naknade na korišćenje pojedincu, društvenoj organizaciji ili udruženju radi obavljanja pooprivrednih i drugih radova od opšteg interesa. Članom 46. zakona, propisano je da rešenje o davanju građevinskog zemljišta na korišćenje (član 43.) i o davanju poljoprivrednog zemljišta (član 45.) donosi, na osnovu zaključka skupštine opštine donetog na sednici, upravni organ opštine nadležan za imovinskopravne poslove (novota propisana članom 28. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o prometu zemljišta i zgrada (“Službeni list FNRJ“, br. 53/62 od 31.12.1962. godine).

U vreme donošenja predmetnog rešenja organa uprave od 25.06.1965. godine bio je na snazi i Osnovni zakon o eksproprijaciji („Službeni list FNRJ“, br. 24/47 ... 53/62 i „Službeni list SFRJ“, br. 13/65 ... 11/68-prečišćen tekst). Članom 1. ovog zakona, propisano je da se nepokretna imovina i prava na nepokretnoj imovini mogu eksproprisati kad to traži opšti interes izvođenja korisnih radova za svrhe društveno ekonomskog i kulturnog podizanja i razvoja naroda, navedenih pod tačkama a) do lj). Prema odredbi člana 11. stav 1. ovog zakona, sopstveniku će se dati naknada za eksproprisanu imovinu; naknada će se dati u visini prosečne prometne vrednosti, koju eksproprisana imovina ima na dan procene (stav 2.). U to vreme na snazi je bio i Zakon o eksproprijaciji („Službeni list FNRJ“, broj 12/57 i 53/62), koji je u članu 2. propisao da predmet eksproprijacije mogu biti samo nepokretnosti u svojini građana, građanskih pravnih lica, društvenih organizacija i udruženja građana (građanska svojina). Zakonom o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS“, br. 53/95...106/16-autentično tumačenje) članom 12. stav 2., propisano je da za zemljište na kome je prestalo pravo korišćenja, raniji sopstvenik tog zemljišta ima pravo na naknadu, ukoliko mu naknada ranije nije isplaćena.

Kod iznetog, po oceni Vrhovnog suda, rešenjem Odeljenja za privredu i finansije SO Zvezdara br. 16511 od 25.06.1965. godine, stavom prvim izreke (tačka 5.) tada postojeće kat. parcele ..., .., .. (ukupne površine 7336m2), upisane u zkul .. KO Veliki Mokri Lug, a koje sada čine kat. parcele ... i ..., KO Veliki Mokri Lug, ukupne površine 7336 m2 (za koje predlagači traže isplatu naknade po Zakonu o eksproprijaciji), oduzete su od pravnog prethodnika predlagača kao faktičkog posednika odnosno držaoca pošto su prethodno nacionalizovane (član 38. stav 1. Zakona o nacionalizaciji), a ne eksproprisane od njega kao vlasnika tog zemljišta. Predmet eksproprijacije, u smislu citiranih odredbi Osnovnog zakona o eksproprijaciji iz 1947. godine (sa izmenama i dopunama) i Zakona o eksproprijaciji iz 1957. godine (sa izmenama i dopunama), moglo je biti samo zemljište u svojini građana, što ovde nije bio slučaj u vreme donošenja predmetnog rešenja. Osim toga, prema stavu drugom izreke ovog rešenja (tačka 3.) kao naknada za oduzeto zemljište pravnom prethodniku predlagača (koje je oduzeto po propisima o nacionalizaciji) ustupljeno je na besplatno korišćenje nacionalizovano neizgrađeno i izgrađeno zemljište u KO Veliki Mokri Lug i to: kat. parcela .. u površini od 724m2 i kat. parcela .. u površini od 861m2, obe zk.ul... KO Veliki Mokri Lug, sa obavezom podizanja porodičnih stambenih zgrada u roku od 3 godine po GU planu Beograda, što ako ne učini gube pravo daljeg korišćenja (s pozivom na član 38. Zakona o o izmenama i dopunama Zakona o prometu zemljišta i zgrada). Stavom četvrtim izreke, određeno je da će rešenje o naknadi doneti nadležni organ.

Sledom navedenog, rešenje Odeljenja za privredu i finansije SO Zvezdara br. 16511 od 25.06.1965. godine kojim su pravnom prethodniku predlagača oduzete tada postojeće kat. parcele ..., .., .. (ukupne površine 7336m2), upisane u zk ul .. KO Veliki Mokri Lug, ne može biti osnov za isplatu novčane naknade za oduzeti posed zemljišta, niti u konkretnom slučaju ima mesta primeni člana 12. stav 2. u vezi članova 40. i 41. važećeg Zakona o eksproprijaciji.

Sve i da se pravni prethodnik predlagača može upodobiti nosiocu prava korišćenja zemljišta čiji se prenos vršio po odredbama tada važećeg Zakona o eksproprijaciji („Službeni list FNRJ“, broj 12/57 i 53/62) kojem nije isplaćena naknada (administrativni prenos prava korišćenja zemljišta u društvenoj svojini u svrhu izgradnje), to u ovom postupku takođe ne može biti osnov za isplatu naknade. Pravo na vraćanje oduzete imovine po odredbama ovog zakona može se ostvariti za imovinu primenom propisa iz člana 2. ovog zakona među kojima je pod tačkom 29. Osnovni zakon o eksproprijaciji („Službeni list FNRJ“, br. 24/47 ... 53/62 i „Službeni list SFRJ“, br. 13/65 ... 11/68), a pod tačkom 34. Zakon o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta („Službeni list FNRJ“, br.52/58).

Kako je u konkretnom slučaju oduzimanje predmetnog zemljišta pravnom prethodniku predlagača izvršeno 1965. godine na osnovu članova 38., 40. i 41. Zakona o nacionalizaciji („Službeni list FNRJ“, br.52/58), uz naknadu po članu 38. Zakona o izmenama i dopunama Zakonama o prometu zemljišta i zgrada (“Službeni list FNRJ“, br. 53/62), to se pravo na vraćanje imovine, odnosno obeštećenje, ukoliko prelagači smatraju da nije bilo naknade (dodeljivanjem drugog zemljišta) ili da naknada nije bila adekvatna (da je vrednost oduzetog zemljišta bila veća od vrednosti dodeljenog zemljišta), ostvaruje po odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, što se osnovano ukazuje izjavljenim revizijama protivnika predlagača.

Iz navedenih razloga revizijski sud je preinačio nižestepene odluke i odbio zahtev predlagača za određivanje tražene naknade, pa je odlučio kao u stavu prvom izreke ovog rešenja, na osnovu člana 416. stav 1. ZPP u vezi člana 30. stav 2. ZVP.

Odluka o troškovima postupka doneta je na osnovu člana 165. stav 1. u vezi s članova 153. stav 1., 154. stav 1. i 162. ZPP, s obzirom na uspeh protivnika predlagača u postupku po izjavljenim revizijama (prema vrednosti spora 14.836.519,42 dinara), zbog čega predlagači imau obavezu da im naknade troškove celog postupka, prema opredeljenim zahtevima za naknadu troškova postupka (sa ročišta za glavnu raspravu od 27.01.2022.godine). Protivniku predlagača prvog reda Opštini Zvezdara priznati su troškovi za radnje preduzete preko javnog pravobranilaštva i to za: sastav odgovora na predlog i 7 obrazloženih podnesaka po 37.500,00 dinara i zastupanje na 20 održanih ročišta po 39.000,00 dinara i za pristup na 27 neodržanih ročišta po 20.250,00 dinara, i troškove veštačenja 15.0000,00 dinara, ukupno iznos od 1.344.750,00 dinara, dok su protivniku predlagača drugog reda Gradu Beogradu priznati troškovi za radnje preduzete preko javnog pravobranilaštva i to za: za sastav 3 podneska po 37.500,00 dinara, za zastupanje na 3 održana ročišta po 39.000,00 dinara i pristup na 5 neodržanih ročišta po 20.250,00 dinar, ukupno 330.750,00 dinara, sve po tada važećoj AT („Službeni glasnik RS“ br.11/12...37/21), po vrednosti spora od 12.000.000,01 do 24.000.000,00 (tar. br.13). Protivniku predlagača prvog reda Opštini Zvezdara nisu priznati troškovi ostalih traženih podnesaka nisu priznati, jer nisu bili nužni za vođenje postupka, a ni jednom od protivnika predlagača nisu troškovi za sastav žalbe i revizije jer nisu traženi (ni po vrsti, ni po visini) u smislu člana 163. stav 1. ZPP.

Na osnovu člana 165. ZPP odlučeno je kao u stavu drugom izreke.

Odbijen je zahtev predlagača za naknadu troškova odgovora na reviziju, jer nije bio nužan za vođenje revizijskog postupka.

Na osnovu člana 165. ZPP odlučeno je kao u stavu trećem izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković