Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž4 102/24 od 20.11.2024. godine, stavom prvim izreke, odbijene su kao neosnovane žalbe parničnih stranaka i umešača na strani tuženog i prvostepena presuda potvrđena u stavovima prvom, drugom, trećem, petom i osmom izreke. Stavovima drugim i trećim izreke, prvostepena presuda je delimično preinačena u stavovima četvrtom i šestom izreke, tako što je obavezan tuženi da tužiocu na ime naknade imovinske štete zbog povrede autorskog prava i na ime naknade neimovinske štete zbog saopštavanja dela bez navođenja imena tužioca kao autora i u nepotpunoj formi, pored iznosa dosuđenih stavovima trećim i petim izreke, isplati još pojedinačno određene iznose za svaku od navedenih fotografija, dok je u preostalom delu žalba tužioca odbijena kao neosnovana i prvostepena presuda potvrđena u stavovima četvrtom i šestom izreke. Stavom četvrtim izreke, preinačeno je rešenje o troškovima parničnog postupka sadržano u stavu sedmom izreke, tako što je obavezan tuženi da tužiocu na ime naknade troškova prvostepenog postupka isplati 1.157.814,76 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti presude do isplate. Stavom petim izreke, obavezan je tuženi da tužiocu na ime naknade troškova drugostepenog postupka isplati 33.750,00 dinara.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi i umešač na strani tuženog su blagovremeno izjavili revizije, iz svih zakonskih razloga.

Tužilac je dostavio odgovore na revizije.

Ispitujući pobijanu presudu u smislu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/2011….10/2023, u daljem tekstu: ZPP), Vrhovni sud je ocenio da revizije tuženog i umešača na strani tuženog nisu osnovane.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, a u postupku pred drugostepenim sudom nisu učinjene ni druge bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 374. st. 1. i 2. ZPP, zbog kojih se revizija može izjaviti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je u periodu od septembra 2004. godine do maja 2007. godine bio urednik fotografije u listu „Pravoslavlje“, čiji je izdavač Informativno-izdavačka ustanova Srpske pravoslavne crkve (SPC). Opis njegovog posla je podrazumevao obezbeđivanje fotografija za sve članove ustanove i za informativnu službu, sa naznakom da je radno vreme „povremeno“, odnosno honorarno, za mesečnu naknadu od 250 evra, što je podrazumevalo redovno fotografisanje svih događaja bitnih za život SPC, obradu fotografija u fotošopu kao pripremu za prelom, odlazak na teren po instrukcijama glavnog i odgovornog, kao i operativnog urednika i obezbeđivanje svih fotografija za broj po instrukcijama urednika. Između tužioca i Informativno-izdavačke ustanove SPC formalno nije bio zaključen ugovor o radu, već je tužilac dobio naknadu za svoj rad. Tužilac je kao urednik fotografije lista ''Pravoslavlje'' imao ekskluzivitet i privilegiju da prati kako javni tako i svetovni život i rad Patrijarha Pavla i da bude u situaciji i prostoru da može da sačini fotografije na kojima se nalazi lik Patrijarha Pavla, što daje posebnost njihovom nastanku. Od strane lista „Pravoslavlje'' tužiocu je ustupljena fotooprema sa kojom je obavljao radne zadatke. Odlukom Svetog Arhijerejskog sinoda SPC 09.05.2007. godine tužilac je zaključno sa 31.05.2007. godine razrešen dužnosti urednika fotografije lista „Pravoslavlje“ i odlučeno da tužilac vrati sve ono što je u vlasništvu Informativno-izdavačke ustanove SPC. Tuženi je imao višegodišnju saradnju sa SPC i kao izdavač je štampao Pravoslavni podsetnik 2013, Pravoslavni planer 2013 i Pravoslavni zidni podsetnik 2013, u kojim izdanjima je objavljeno 11 fotografija sa likom Patrijarha Pavla, koje je sačinio tužilac u vreme dok je obavljao funkciju urednika fotografije lista „Pravoslavlje“. Tuženi je izdavač Srpske nacionalne revije br. 35/12, u kojoj je kao reklamni materijal označen Pravoslavni zidni podsetnik 2013, sa tri fotografije „Patrijarha Pavla u Pećkoj patrijaršiji“. Na sajtu www.turistinfosrbija.com, kao reklamni materijal nalazi se zidni Pravoslavni podsetnik 2013, Pravoslavni planer 2013 i Pravoslavni podsetnik 2013, sa tri fotografije „Patrijarha Pavla u Pećkoj patrijaršiji“, a osnivač ovog medija je tuženi. Ocenom nalaza i mišljenja veštaka primenjenih i likovnih umetnosti za oblast autorskog prava Leposave Milošević Sibinović, utvrđeno je da je tužilac autor predmetnih fotografija, da objavljivanjem istih u Pravoslavnom podsetniku 2013, Pravoslavnom planeru 2013 i Pravoslavnom zidnom podsetniku od 2013. godine, fotografija „Patrijarh Pavle u Pećkoj patrijaršiji“ kropovana (odsecanjem originalne površine snimka), frajštedovana (odsecanjem kompletne pozadine i objavljivanjem na plavoj ili braon pozadini) i unšarpovana (preoštravanjem fotografije u fotošopu), dok je na svim ostalim fotografijama integritet dela narušen kropovanjem (sečenjem/skraćivanjem). Fotografija „Patrijarh Pavle u Pećkoj patrijaršiji“ saopštena je na naslovnim stranama Pravoslavnog podsetnika 2013 (tiraž 5.000 primeraka, format 20h21cm), Pravoslavnog zidnog podsetnika 2013 (tiraž 2.000 primeraka, format 31h31,5cm) i Pravoslavnog planera 2013 (tiraž 5.000 primeraka, format 9,5h10cm), kao i po jednom na celim stranama unutar Pravoslavnog podsetnika 2013 i Pravoslavnog zidnog podsetnika 2013. Takođe je saopštena u reklamne srvhe radi prodaje prethodno navedene tri publikacije tuženog (prikazom njihovih naslovnih strana na kojima je ta fotografija) u elektronskom obliku na sajtu „Turistički informator Srbije“ (period 1 godina) kao i na ¼ treće strane časopisa „Srpska nacionalna revija“ br. 35/12. Fotografije „Patrijarh Pavle u molitvi u Voždovačkoj crkvi“ i „Patrijarh Pavle u razgovoru sa veroučiteljima“ saopštene su na celoj strani Pravoslavnog podsetnika 2013, kao i na polovini stranice unutar Pravoslavnog zidnog podsetnika 2013. Fotografije „Patrijarh Pavle u crkvenom salonu“, „Patrijarh Pavle u Patrijaršijskoj kapeli“, „Patrijarh Pavle u molitvi u Crkvi cara Konstantina i carice Jelene“,“Patrijarh Pavle presedava Svetim Arhijerijskim saborom“ „Patrijarh Pavle na osvećenju crkve na Pašinom brdu“, „Patrijarh Pavle u Tronu“ i „Patrijarh Pavle na Vračarskom platou“, saopštene su svakna na ¼ strane i uz tekst, a unutar Pravoslavnog podsetnika 2013. Na fotografijama koje su objavljene u Pravoslavnom podsetniku 2013, Pravoslavnom planeru 2013 i Pravoslavnom zidnom podsetniku 2013 se ne nalazi naznačeno ime tužioca, i tuženi ih je objavio bez saglasnosti tužioca. Pravnosnažnom presudom Prvog osnovnog suda u Beogradu K 144/14 od 17.05.2016. godine tužilac je oslobođen optužbe da je izvršio produženo krivično delo neovlašćeno iskorišćavanje autorskog dela ili predmeta srodnog prava, u sticaju sa produženim krivičnim delom falsifikovanje isprave. Po potvrdi Svetog Arhijerejskog sinoda SPC od 19.11.2013. godine, Fondacija „Patrijarh Pavle“, čiji je osnivač Sveti Arhijerejski sinod, a koja deluje u okviru pravnog lica SPC-Patrijaršija srpska, je nosilac svih atuorskih prava na delima blaženopočivšeg Patrijarha srpskog Pavla, i da se sve fotografije blaženopočivšeg Patrijarha srpskog Pavla bez obzira ko ih je načinio, izdao ili objavio, računajući i kroz rad Informativno-izdavačke delatnosti SPC, smatraju službenim materijalom SPC u okviru njene javne funkcije i da se kao takve ne smatraju autorskim delom, kao i da sva imovinska prava na takvim fotografijama ima isključivo SPC - Patrijaršija srpska. Smatra se nedostojnim svako iskorišćavanje autorskog dela takve fotografije ukoliko za isto nije obezbeđena izričita pisana saglasnost blažeonopočivšeg Patrijarha Pavla, odnosno po njegovoj smrti SPC- Patrijaršije srpske za njegovo fotografisanje, odnosno za javno objavljivanje fotografije i njeno umnožavanje. U svim slučajevima nedostojnost iskorišćavanja autorskog dela od strane autora Patrijarha Pavla, SPC -Patrijaršija srpska i organizacioni delovi Informativno-izdavačke delatnosti SPC imaju pravo da beleže i umnožavaju fotografije, kao i da stavljaju u promet originale i originalne primerke takvih fotografija Patrijarha Pavla bez ikakve dozvole nesavesnih autora. Prema članu 9. Uredbe o autorskim pravima Srpske pravoslavne crkve, kao i patrijarha i mitropolita/episkopa Srpske pravoslavne crkve („Službeni list Srpske pravoslavne crkve'' broj 06 iz juna 2014. godine), autorska dela-fotografije na kojima se nalazi patrijarh srpski i mitropolit/episkopske SPC, se smatraju službenim materijalom SPC u okviru njene javne funkcije i kao takve se ne smatraju autorskim delom fotografije patrijarha srpskih i mitropolita/episkopa SPC, bez obzira na to ko je fotografije sačinio, izdao i objavio, računajući i kroz informativno-izdavačku delatnost SPC. Sva imovinska prava sa takvim fotografijama imaju isključivo samo patrijarsi srpski i mitropoliti SPC koji se na tim fotografijama nalaze, a ukoliko oni nisu živi sva imovinska prava na njima imaju njihovi pravni sledbenici, odnosno SPC-Patrijaršija srpska za upokojene patrijarhe srpske, koji se na tim fotografijama nalaze. Ukoliko se na fotografijama nalaze upokojeni patrijarsi srpski, odnosno upokojeni mitropoliti/episkopi SPC, izričito pisanu saglasnost za javno objavljivanje, umnožavanje njihovih fotografija daju njihovi pravni sledbenici, odnosno SPC- Patrijaršija srpska za upokojene patrijarhe srpske. Zakljukom Ustavnog suda Uo 425/14 od 30.03.2016. godine odbačena je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti i zakonitosti navede Uredbe.

Na ovako utvrđeno činjenično stanje, pravilno nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo iz odredbi Zakona o autorskom i srodnim pravima, Ustava Republike Srbije, Zakona o crkvama i verskim zajednicama i Zakona o obligacionim odnosima i nakon ocene neosnovanosti istaknutog prigovora nedostatka pasivne legitimacije na strani tuženog, ocenili da je tužbeni zahtev za zaštitu autorskog prava osnovan i da tužiocu pripada pravo na novčanu naknadu imovinske i neimovinske štete koja mu je pobijanom odlukom pravilno dosuđena.

Revizijama tuženog i umešača na strani tuženog se neosnovano ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava. U konkrenom slučaju nema mesta primeni odredbi Uredbe o autorskim pravima Srpske pravoslavne crkve, kao i patrijarha i mitropolita/episkopa Srpske pravoslavne crkve („Službeni list Srpske pravoslavne crkve'' broj 6/2014), jer se kod zaštite autorskih prava imaju primeniti odredbe Zakona o autorskim i srodnim pravima.

Zakonom o autorskom i srodnim pravima („Službeni glasnik RS“, br. 104/2009...66/2019) propisano je da je autorsko delo originalna duhovna tvorevina autora, izražena u određenoj formi, bez obzira na njegovu umetničku, naučnu ili drugu vrednost, njegovu namenu, veličinu, sadržinu i način ispoljavanja, kao i dopuštenost javnog saopštavanja njegove sadržine, kao i da se autorskim delom smatra, naročito fotografija (član 2 stav 1. i stav 2. tačka 9.). Autor ima pored ostalih prava, isključivo moralno pravo da njegovo ime, pseudonim ili znak budu naznačeni na svakom primerku dela, odnosno navedeni prilikom svakog javnog saopštavanja dela, izuzev ako je to, s obzirom na konkretni oblik javnog saopštavanja dela, tehnički nemoguće ili necelishodno (član 15.) i da štiti integritet svog dela suprotstavljanjem izmenama svog dela od strane neovlašćenih lica i suprotstavljanjem javnom saopštavanju svog dela u izmenjenoj ili nepotpunoj formi, vodeći računa o konkretnom tehničkom obliku saopštavanja dela i dobroj poslovnoj praksi, te da daje dozvolu za preradu svog dela (član 17.); kao i isključivo imovinsko pravo na ekonomsko iskorišćavanje svog dela kao i na delo nastalo preradom njegovog dela, a za svako iskorišćavanje autorskog dela od strane drugog lica autoru pripada naknada, ako zakonom ili ugovorom nije drugačije određeno (član 19.). Autor ima isključivo pravo da drugome zabrani ili dozvoli javno saopštavanje dela, uključujući činjenje dela dostupnim javnosti žičnim ili bežičnim putem na način koji omogućuje pojedincu individualni pristup delu sa mesta i u vreme koje on odabere (član 30.). Povredu autorskog prava predstavlja neovlašćeno vršenje bilo koje radnje koja je obuhvaćena isključivim pravima nosioca autorskog ili srodnog prava, neplaćanje naknade propisane ovim zakonom ili ugovorom, kao i neizvršavanje drugih obaveza prema nosiocu autorskog ili srodnog prava, propisanih ovim zakonom (član 204). Nosilac autorskog prava, može tužbom da zahteva naročito: utvrđenje povrede prava; prestanak povrede prava kao i naknadu imovinske štete (član 205 stav 1. tačka 1. i 5.) i ima pravo na tužbu za naknadu neimovinske štete zbog povrede svojih moralnih prava (član 205 stav 2).

U konkretnom slučaju, tuženi je neovlašćeno - bez dozvole tužioca, kao autora predmetnih 11 fotografija i bez plaćanja autorske naknade, javno saopštio predmetne fotografije u svojim publikacijama, Pravoslavni podsetnik 2013, Pravoslavni planer 2013 i Pravoslavni zidni podsetnik 2013, u elektronskom vidu na sajtu „Turistički informator Srbije“ www.turistinfosrbija.com i časopisu „Srpska nacionalna revija“ u nepotpunoj i izmenjenoj formi (kropovanjem-odsecanjem /skraćivanjem originalne površine snimka, frajštedovanjem-odsecanjem kompletne pozadine i objavljivanjem na plavoj ili braon pozadini i unšarpovanjem- preoštravanjem fotografije u fotošopu) i bez označavanja imena tužioca kao autora, na koji način je povredio imovinska i moralna prava tužioca zaštićena Zakonom o autorskom i srodnim pravima, usled čega mu i po oceni Vrhovnog suda pripada pravo na novčanu naknadu imovinske i neimovinske štete, a tuženom zabranjeno da ubuduće na isti ili sličan način povređuju autorska imovinska i moralna prava tužioca.

Suprotno navodima revizija, pravilno je utvrđeno da je tužilac autor predmetnih fotografija i da iste predstavljaju njegovo autorsko delo, a ne službeni materijal umešača na strani tuženog, koji se u smislu člana 6. stav 2. ZASP ne smatra autorskim delom. Ovo zbog toga što Srpska pravoslavna crkva - Patrijaršija srpska) nije državni organ, niti organ koji obavlja javnu funkiju, već subjekat verske slobode sa stečenim pravnim subjektivitetom, koja je odvojena i nezavisna od države.

Tužilac, kao autor predmetnih fotografija ima pravo na ekonomsko iskorišćavanje svog dela, pa mu, u skladu sa članom 19. stav 2. ZASP, za svako iskorišćavanje autorskog dela od strane drugog lica pripada naknada. Kako je tuženi neovlašćeno javno saopštavao autorska dela tužioca, bez plaćanja autorske naknade, to je pobijanom presudom pravilno tuženi obavezan da tužiocu naknadi imovinsku štetu u iznosima koje je po oceni Vrhovnog suda pravilno odmerio drugostepeni sud u skladu sa pregledom minimalnih cena fotografija ULPUDUS-a 2017/2018, što predstavlja objektivan i adekvatan metod utvrđivanja visine novčane naknade zbog povrede autorskog prava i saglasno čl. 155., 185., 189. i 190. Zakona o obligacionim odnosima, u vezi člana 214a stav 2. ZASP.

Pravilno je drugostepeni sud odmerio i visinu neimovinske štete zbog povrede prava na naznačenje imena tužioca i povrede prava na zaštitu integriteta dela odnosno saopštavanja autorskog dela tužioca u nepotpunoj i u izmenjenoj formi. Prilikom odlučivanja o visini pravične naknade, drugostepeni sud je odlučio uz adekvatnu ocenu značaja povređenog dobra i cilja kome naknada služi, vodeći računa i da se njome ne pogoduje težnjama koje nisu spojive sa njenom prirodom i društvenom svrhom, pravilnom primenom člana 200. Zakona o obligacionim odnosima.

U revizijama tuženog i umešača na strani tuženog se ponavljaju navodi istaknuti u žalbama protiv prvsotepene presude. Drugostepeni sud je u obrazloženju pobijane presude ocenio sve žalbene navode koji su bili od značaja za pravilnu odluku o izjavljenim žalbama i za svoju odluku je dao dovoljne i jasne razloge, koje u svemu kao pravilne prihvata i ovaj sud.

Iz navedenih razloga primenom člana 414. ZPP, odlučeno je kao u stavu prvom izreke.

Tužiocu ne pripada pravo na naknadu troškova revizijskog postupka, jer sastav odgovora na revizije nije bila potrebna radnja za odlučivanje u revizijskom postupku, pa je primenom člana 165. ZPP odlučeno kao u stavu drugom izreke.

Predsednik veća – sudija

Branka Dražić,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković